część pierwsza
Służba Polaków w wojsku carskim
Po spacyfikowaniu powstania w 1831 r. władze rosyjskie rozpoczęły powoływanie Polaków do armii carskiej. Początkowo, ze względu na długość służby i zawiłości proceduralne, większości naszych rodaków udawało się tej służby uniknąć. Sytuacja zmieniła się po 1874 r., kiedy w wyniku wielkiej reformy, z jednej strony skrócono okres służby, a z drugiej bardziej ją upowszechniono, co oznaczało że wielu Polaków, zwłaszcza chłopów, musiało ją odbyć.
Na początku XIX wieku służba w armii carskiej trwała 25 lat. W 1834 r. okres ten zmieniono na 20 lat służby czynnej, po której następował 5-letni urlop. Kolejne zmiany wprowadzono w 1859 r., kiedy czas służby określono na 20 lat (15 lat służby i 5 lat urlopu). W następnych latach stopniowo obniżano czas służby czynnej, wydłużając okres urlopu.
Po wprowadzeniu gruntownej reformy w 1874 r. służba czynna trwała 6 lat i 9 lat rezerwy (czyli pozostawania w gotowości). Od 1888 r. służba czynna została skrócona o rok, ale za to wydłużono okres rezerwy aż o 4 lata. W końcu, w 1906 r. czas służby czynnej zmniejszono do 3 lat przy 15-letnim okresie pozostawania w rezerwie.
Do reformy z 1874 r. do armii rosyjskiej powoływano nieżonatych mężczyzn w wieku 20-22 lat. Po reformie przepisy doprecyzowano: do służby czynnej byli powoływani ci, którzy w roku poboru ukończyli 21 lat. Od 1893r. poborowi podlegali mężczyźni, którzy przed dniem 15 października roku poboru ukończyli 21 lat.
Jak wyglądała procedura poboru do armii carskiej?
1. Sporządzanie list mężczyzn, którzy osiągnęli wiek poborowy.
2. Zbieranie dowodów wyłączeń, miały to robić organy administracji rządowej, ale w praktyce to na samym rekrucie spoczywał obowiązek udowodnienia przysługującego mu zwolnienia (np. ze względu na sytuację rodzinną).
3. Zatwierdzenie ostatecznej listy poborowych – osoby z list miały przystąpić do losowania .
4. Ustalenie wielkości kontyngentu – Po otrzymaniu list władze centralne decydowały o wielkości kontyngentu, jego wielkość miała niebagatelne znaczenie dla poborowych, ponieważ mniejszy kontyngent w ich okręgu oznaczał większą szansę na uniknięcie służby.
5. Pobór i losowanie – Pobór do wojska miał miejsce w listopadzie. W “sądnym dniu” losowania poborowi wyciągali z urny losy z numerami. Przykładowo, jeśli kontyngent w danym okręgu wynosił 100 żołnierzy, to do armii byli zabierani ci którzy wylosowali numer od 1 do 100.
Czy można było wykupić się ze służby w armii carskiej?
Do czasu reformy 1874 r. było możliwe wykupienie się ze służby wojskowej. Funkcjonowały dwa sposoby wykupienia: pierwszym było zawarcie przed notariuszem umowy między rekrutem, a osobą gotową do zastąpienia go podczas służby; drugi sposób polegał na wykupieniu od władz wojskowych biletu zastępcy rządowego. Po wpłaceniu niemałej kwoty do wojska, w miejsce rekruta, powoływana była inna osoba wyłoniona z grupy ochotników.