Część pierwsza
Wyczółkowscy byli drobną szlachtą wywodzącą się z Wyczółek na Podlasiu, pieczętowali się herbem Ślepowron. W XIX wieku familia Wyczółkowskich rozsiadła się na Podlasiu, m.in. w okolicy Łysobyk, Woli Gułowskiej czy Konorzatki. Byli dzierżawcami lub właścicielami majątków ziemskich, drobnymi urzędnikami, wójtami, oficjalistami. Pomnażali swoje majątki, kupując ziemię, dzierżawiąc ją lub „wżeniając się” w bogate rodziny.
Jan Chrzciciel i Tekla z d. Świderska Wyczółkowscy byli dziedzicami Ostrowa Wielkiego. Ich syn Franciszek Ksawery (1835-1909) osiadł w majątku Mściska, położonym na północ od Łysobyk nad rzeką Mentulą, w sąsiedztwie Ostrowa. Trudno określić, czy do 1870 r. Ksawery był właścicielem folwarku, czy też dzierżawcą. W aktach narodzin i zgonu córki Anieli w 1868 r. raz ksiądz zapisał dzierżawca, raz jako właściciel. W 1870 r. w akcie urodzenia syna Jana Feliksa zapisano „arendarz”, czyli dzierżawca. Folwark był niewielki obejmował ok. 158 ha, w którym dominowały łąki, pastwiska i nieużytki (ok. 105 ha). Z uwagi na strukturę majątku Wyczółkowski głównie hodował konie i sprzedawał siano dla wojska. W 1827 r. w Mściskach mieszka zaledwie 16 mieszkańców i stoi 5 domów. Majątek obejmuje obok Mścisk także folwark Zalesie(sąsiadował ze Skarbicieszem). Do początku lat 70-tych XIX wieku Mściska są w parafii Kock, potem przechodzą do parafii Łysobyki.
Brat Ksawerego Mikołaj Wyczółkowski dzierżawi majątek w Konorzatce w pobliżu Woli Gułowskiej. Adam Wyczółkowski jest dzierżawcą majątku Wola Gułowska.
Kolejny brat Maksymilian Mateusz (1828-1861) żeni się w 1851 r. z Antoniną z d. Falińską (1834-1870) początkowo trudni się handlem szkłem, później dzierżawi ziemię w Kobylej Woli, po czym gospodaruje w majątku Ostrów. Mateusz i Aniela to rodzice Leona Wyczółkowskiego, słynnego polskiego malarza tworzącego do 1936 r. O tej gałęzi Wyczółkowskich opowiem w odrębnym poście.
Ksawery Wyczółkowski w listopadzie 1866r. żeni się z Marią Bartold, córką właściciela majątku w Charlejowie (Kilka lat temu pisząc o powiązaniach rodziny Bartoldów i Wyczółkowskich, zanotowałam, iż Bartold był właścicielem Krępy, zaś Mściska i Zalesie były folwarkami należącymi do majątku Krępa. Źródło, z którego korzystałam, wprowadziło mnie w błąd. Co w tym poście prostuję). Ksawery w dniu ślubu ma 31 lat, Maria 26. Jednym ze świadków na ślubie jest Mikołaj Wyczółkowski. Ślub odbywa się w Łysobykach, sakramentu udziela ks. z Michowa, Kacper Ambroszkiewicz.
Dwa lata później, w styczniu 1868 r., przychodzi na świat ich starsza córka Aniela, która po czterech dniach umiera. Kolejne dziecko – Jan Feliks rodzi się w 1870 r., chrzest odbywa się w kościele w Łysobykach. Jan jako dorosły człowiek jest urzędnikiem prywatnym w Zwierzyńcu, żeni się z Stefanią z d. Krajewską. W 1900r. w parafii Łysobyki małżonkowie Jan i Stefania chrzcili swego syna Stefana Mariana. W styczniu 1874r Ksawery i Marianna zostali rodzicami kolejnego dziecka, córki Stanisławy. Córka ta w 1884 r. jako dziesięcioletnia dziewczynka jest portretowana przez swego kuzyna Leona Wyczółkowskiego. Obraz nosi tytuł „ Dziewczynka w niebieskiej sukience”. Stanisława, mając 17 lat, wychodzi za mąż za Zygmunta Władysława Czarnockiego, 27-letniego kawalera zamieszkałego w folwarku Zadębie w parafii Kalinowszczyzna pod Lublinem. Ślub odbywa się w Łysobykach, a uroczystość celebruje ks. Paweł Wronka, proboszcz tejże parafii. Stanisława umiera w 1940 r. Pochowana zostaje w na cmentarzu w Miłkańcach, niedaleko Drohiczyna. Jej grób nie istnieje, gdyż w tym miejscu po wojnie wybudowano drogę.
W czasie powstania styczniowego Kozacy przybyli do Mścisk i zabrali Ksaweremu konie i ludzi. Bratanek Leon Wyczółkowski tak wspomina po latach te wydarzenia: Stryj Ksawery miał wtedy ok. 30 lat; przeprawił się przez Wieprz i siedział w stodole, kiedy podczas powstania Kozacy przyjechali, aby zabierać ludzi i konie do wojska. Zabrali mu konia, klacz ukochaną. Wsiadł na nią Kozak i walił przez Wieprz. wzięło mu się [Wyczółkowskiemu] na płacz. Blisko brzegu spadł Kozak z konia, a klacz wstrząsnęła się i do domu. Stryj chciał wołać brawo!
Analizując akty urodzenia, małżeństw i zgonów wyraźnie widać, iż Ksawery i Maria Wyczółkowscy utrzymywali relacje towarzyskie głównie z członkami rodziny Wyczółkowskich i Bartoldów, właścicielami okolicznych folwarków: Tomaszem Mickiewiczem i Jakubem Mytkowskim właścicielami Ostrowa, Janem Brzozowskim z Kotlin, ale też z miejscowymi urzędnikami gminnymi, jak np. z Konstantym Kowalczukiem, pisarzem gminnym z Łysobyk. Wydaje się, iż nie wchodzili w bliższe relacje z właścicielami dużych majątków w Kawęczynie czy Przytocznie. Leon Wyczółkowski o drobnej szlachcie(także o ojcu) gospodarującej na małych folwarkach, jak np. Mściska czy Ostrów używał określenia „chudopachołek”. Powszechnie wobec tej grupy szlacheckiej używano terminu „szlachta chodaczkowa”
Maria i Ksawery Wyczółkowscy zmarli w tym samym roku 1909, w odstępie niespełna dwóch miesięcy: Maria zmarła w 7 lutego, Ksawery 31 marca. Zgon zarówno żony jak i męża zgłosili w kancelarii parafialnej dwaj mieszkańcy Łysobyk: Józef Kołodziejczyk i Franciszek Adameczek. Ostatnich właścicieli Mścisk pochowano na cmentarzu w Przytocznie.
Po śmierci Marii i Ksawerego (spotkałam się też z datą 1902 r.) majątek został podzielony. Część ziemi kupili chłopi, reszta była w posiadaniu handlarzy żydowskich, potem rodziny Stępkowskich i Kułaków. Obecnie w Mściskach jest jedno gospodarstwo należące do rodziny Kułak.
Na pierwszej fotografii 10-letnia Stanisława Wyczółkowska (córka Marii i Ksawerego) sportretowana przez Leona Wyczółkowskiego. Na drugiej fotografii nagrobek Marii i Ksawerego Wyczółkowskich na cmentarzu w Przytocznie.