Część pierwsza
Historia rodziny Jankowskich z Ostrowa nabiera rozpędu od Tomasza Jankowskiego (1834-1909), do 1862 r. mieszkańca Michowa, a następnie Ostrowa. W roku 1856 widnieje jako „gospodarz z miasta Michowa”. W latach 1858-1860 jest mieszczaninem gospodarzem zamieszkałym w Michowie. Dwa lata później „rolnik we wsi Ostrowie zamieszkały”. W 1864 r. „wójt gminy Michów we wsi Ostrowie zamieszkały”, zaś 1867 r. w akcie urodzenia syna Władysława widnieje jako „dziedzic części wsi Ostrowa”, a w latach 70-tych jest właścicielem niemal całego majątku Ostrów.
Jak ustaliła Małgorzata Łukaszewicz, która pracuje nad publikacją poświęconą Wyczółkowskim, w 1854 r. zostaje opracowany plan sytuacyjny dóbr Ostrowa Wielkiego. Włości te są własnością czterech właścicieli: część A (1/4 całego majątku) jest własnością Tekli Wyczółkowskiej, matki Ksawerego oraz Mateusza a babki Leona Wyczółkowskiego; część B (1/4 całego majątku) ma w swym posiadaniu Salomea Dziwulska, siostra Tekli Wyczółkowskiej; część C (1/4 całego majątku) należy do Elżbiety Langerowej (siostry Tekli i Salomei), po drugim mężu Mystkowskiej; właścicielką części D (1/4 całego majątku) jest Weronika Bzowska, siostra pozostałych właścicielek Ostrowa. Mateusz Wyczółkowski (ojciec Leona) przejmuje w posiadanie ¼ Ostrowa należącą do jego matki, spłaca rodzeństwo, a następnie odkupuje od ciotki Salomei Dziwulskiej kolejną ¼ majątku, stając się tym samym właścicielem 2/4, czyli połowy Ostrowa. W sierpniu 1861 r., na kilka miesięcy przed śmiercią Mateusza Wyczółkowskiego, Jakub Mystkowski nabywa od Mateusza zadłużoną część jego majątku w Ostrowie Wielkim i Szlacheckim, stając się większościowym posiadaczem dóbr ostrowskich, jego własność stanowi ¾ Ostrowa. Kilka lat później, w 1869 r., Marcin Boguszewski, kolejny właściciel części Ostrowa po Weronice Bzowskiej, sprzedaje część dóbr: Eugeniuszowi Wojnarowskiemu (w mniejszej części) za 2050 rubli i Tomaszowi Jankowskiemu (w większej części zwanej Rzymowszczyzna) za 4050 rubli. Dwa lata później Eugeniusz Wojnarowski zbywa chłopom aktem kupna-sprzedaży swoją część gruntów w Ostrowie. Nabywcami są m.in.: Wojciech Mitura z Ostrowa, Wojciech Cybula z Białobrzeg. W 1870 r. umiera Jakub Mystkowski, jego spadkobierczynią staje się żona Elżbieta. Jeszcze w 1871 r. jest wymieniona w akcie notarialnym Wojnarowskiego jako właścicielka Ostrowa. Najprawdopodobniej w 1873 r. sprzedaje swoje dobra właśnie Tomaszowi Jankowskiemu i jego ojcu Błażejowi. Od czasu tej transakcji Tomasz Jankowski jest właścicielem niemal całego majątku w Ostrowie. Ponadto nabywa od Wyczółkowskich łąkę (obciążoną długami) położoną w Mściskach, folwarku sąsiadującym z Ostrowem po północnej stronie Wieprza. Według potomków Tomasza część ziemi została sprzedana okolicznym chłopom, co później skutkowało wytaczaniem procesów sądowych przeciwko Jankowskiemu. Przypuszczalnie mowa jest o części ziem w Ostrowie, którą Eugeniusz Wojnowski sprzedał chłopom, a wspomniane procesy sądowe mogły dotyczyć sporów granicznych.
Wprawdzie Ostrów wchodzi w posiadanie rodziny Jankowskich w pierwszej połowie lat 70-tych, to jednak mieszkają oni w Ostrowie już od co najmniej 1862 r., co potwierdzają akty urodzenia ośmiorga dzieci Tomasza. Skąd ta rozbieżność? Z pewnością Jankowski jest posiadaczem jakichś gruntów w Ostrowie już w 1862 r., co potwierdza wpis w akcie urodzenia syna Piotra: „Tomasz Jankowski lat dwadzieścia pięć liczący rolnik we wsi Ostrowie zamieszkały”. Ponadto z aktu notarialnego z 1871 r. spisanego w Kancelarii Ziemskiej w Lublinie wynika, iż Jankowski przed 1870 r. jest właścicielem pewnych gruntów (nie tylko tych kupionych od Boguszewskiego w 1869 r.) położonych w Ostrowie leżącym przy południowym brzegu rzeki Wieprz, na mapach określanym Ostrowem Szlacheckim. Potwierdza ten fakt również wpis w akcie urodzenia syna Władysława z roku 1867, gdzie przy ojcu dziecka zapisano: „dziedzic części wsi Ostrów”. Wiadomo na pewno, iż w marcu 1868 r. Apolonia i Tomasz Mickiewiczowie (córka i zięć Elżbiety Mystkowskiej) wyprzedają po kawałku ojcowiznę Apolonii w Chudej Woli i kolonii Katarzyn m.in. Tomaszowi Jankowskiemu za sumę 495 rubli. Kilka miesięcy później, w lipcu 1868 r., Marcin Boguszewski sprzedaje Tomaszowi Jankowskiemu łąki w Ostrowie za sumę 600 rubli.
Zabudowania majątku Ostrów i sąsiednich Mścisk są jedynymi na tym odcinku Wieprza po jego północnej stronie. Jedna z dwóch dróg wyjazdowych prowadzi na wschód przez folwark Mściska, następnie w kierunku północnym do Skarbiciesza i dalej do współczesnej trasy Kock-Dęblin. Druga droga łączy Ostrów z Łysobykami. Od południa dobra ostrowskie przylegają do rzeki Wieprz. Okoliczności krajobrazu i przyrody sprawiają, iż miejsce to zachwyca, mimo pewnej izolacji w okresach wysokich stanów wody. Wtedy Ostrów jest odcięty na kilka tygodni od świata.
Według Byliny, pracownika majątku i mieszkańca Ostrowa, folwark Ostrów składał się z ok. 200 mórg łąk i 100 mórg ziemi ornej. W skład dóbr wchodzą nie tylko pola i łąki, ale także zabudowania dworskie. Dworek zostaje opisany w akcie notarialnym spisanym w 1859 r., kiedy to Mateusz Wyczółkowski (ojciec Leona Wyczółkowskiego) staje się posiadaczem połowy Ostrowa: „Mateusz Wyczółkowski bierze dwór zwany Czworaki w pięciu izbach, komorach dwóch i trzech sieniach”. Z aktu wynika, że był to obszerny budynek długi na ok. 24 m, kryty gontem, niski, parterowy, zbudowany z bali drewnianych oszalowanych deskami, z wejściem głównym od strony rzeki Wieprz. Za dworem, w kierunku wschodnim i północnym, stały zabudowania gospodarcze składające się m.in. z dwóch stodół, piętrowego spichrza, wozówki, obory.
Tomasz nie jest anonimową osobą, jest znany i zapewne poważany w lokalnym środowisku. W 1864 r. jest wójtem gminy Michów. Piastuje też urząd skarbnika w gminie Chudowola. Od 1876 r. pełniąc urząd wójta, z mocy prawa zostaje także sędzią gminnym, a 1883 r. ławnikiem. Odnosi także sukces w życiu rodzinnym. Jego pierwszą żoną jest Joanna Ciołek z Michowa (1837-1886), ślub zawierają w 1855 r. Wydaje się, że tworzyli udany związek, małżonkowie doczekali narodzin jedenaściorga dzieci. Troje najstarszych: Mateusz (1856-1904), Józef (1858-1858) i Jan Józef (1860-1939) rodzi się w Michowie i tam zostają ochrzczeni. Pozostałe dzieci: Piotr Paweł (1862-1924), Marianna (1864-1912), Władysław (1867-1950), Wiktoria (1869-1952), Natalia (1872-1942), Aleksander (1874-1946), Edward (1876-1950) i Tomasz Błażej (1879-1938) przychodzą na świat w Ostrowie i poza Tomaszem oraz Wiktorią zostają także ochrzczone w Michowie, zaś Tomasz i Wiktoria sakrament chrztu przyjmują w kościele w Rudnie.
1. Jako pierwszy urodził się Mateusz (1856-1904). Mateusz początkowo współgospodaruje w Ostrowie z ojcem Tomaszem. Ożenił się z Weroniką Bażanowską, córką michowskiego lekarza. Po jego śmierci wdowa ponownie wychodzi za mąż za Kowalskiego w Baranowie, tam też została pochowana.
2. Kolejne dziecko to Józef (1858-1858) zmarł jako niemowlę.
3. Jako trzeci rodzi się Jan (1860-1939). Gospodarował w Ostrowie do 1920 r. Z nieznanych dzisiaj powodów zrezygnował z prowadzenia majątku.
4. Piotr (1862-1924) był czwartym synem i pierwszym, który przyszedł na świat w Ostrowie. Po ukończeniu gimnazjum, zapewne w Lublinie, podjął studia medyczne na Uniwersytecie w Dorpacie (dzisiaj Tartu w Estonii). Od 1831, w związku z likwidacją przez władze carskie Uniwersytetu Wileńskiego i Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytet w Dorpacie stał się głównym miejscem, gdzie studiowali Polacy z zaboru rosyjskiego, zarówno ze względu na przychylne Polakom stanowisko władz uczelni, jak i na opinię o wysokim poziomie kształcenia. Jak wspominają potomkowie dzieci Tomasza, w majątku nie było jaśniepaństwa”. Każde wakacje Piotr musiał spędzać u ojca i pomagać w gospodarstwie, aby w taki sposób odpracować koszty ponoszone na jego edukację. Nawet już jako dyplomowany lekarz stawał nadal do żniw. W czasie wojny rosyjsko-japońskiej w l. 1904-1905 prowadził szpital polowy na froncie. Potem był lekarzem gubernialnym w Kielcach i ordynatorem szpitala zakaźnego. Jego praktyka lekarska zawierała eksperymentalne leczenie pacjentów, m.in. ,według przekazów rodzinnych, potrafił bezoperacyjnie leczyć zapalenie ślepej kiszki. Poza szpitalem dokonał operacji na pacjencie ze skrętem jelit, ratując mu życie. Piotr ożenił się z Julią Gołębiowską. Małżonkowie sprzedali swoje kieleckie nieruchomości i kupili majątek w Mogielnicy k. Chełma. Wspólnie doczekali czterech synów: Kazimierz zginął w obozie Auschwitz. Stanisław, Władysław i Stefan przeżyli wojnę. Władysław był inżynierem w zakresie hydrauliki, walczył 1,5 roku na wojnie polsko-bolszewickiej(1919-1920) w I Pułku Szwoleżerów. Syn Władysława – Andrzej jest sędzią w stanie spoczynku. Prowadził Okręgową Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Kielcach. Swoimi działaniami doprowadził do skazania m.in. „kata Gór Świętokrzyskich” Alberta Szustera. Za całokształt działań uhonorowano go tytułem Świadka Historii.
5. Pierwsza córka Marianna (1864-1912) wyszła za mąż za Antoniego Jarosławskiego. Mąż pochodził z Wólki Profeckiej k. Puław. Antoni zmarł w 1911 r., żona w 1912 r.. Małżonkowie pochowani są na cmentarzu przy ul. Lipowej w Lublinie.
6. Władysław (1867-1950) ukończył studia inżynierskie. Pracował jako inżynier w Cukrowni Lublin. Mieszkał w Lublinie na ul. Narutowicza. Pochowany został na cmentarzu przy ul. Lipowej w Lublinie.
7. Druga córka to Wiktoria (1869-1952) wyszła za mąż za Władysława Kucharskiego z Bystrzycy. Mąż był młynarzem. Kupił majątek Młyniska k. Rudna. Wiktoria za pieniądze z posagu kupiła dom po szkole na ul. Bernardyńskiej w Lublinie. Dom jest nadal w rękach rodziny. Niedawno został uszkodzony przez katastrofę budowlaną sąsiedniego budynku. Wiktoria i Władysław spoczywają na cmentarzu przy ul Lipowej.
8. Kolejne dziecko to Natalia (1872-1942), wyszła za mąż za Andrzeja Szyszko, ur. w miejscowości Szyszki, pow. Sokółka, parafia Kundzin. Andrzej objął m.in. posadę pisarza gminnego w Samoklęskach. Potem zamieszkali w Kielcach, gdzie w 1903r. umiera Szyszko i zostaje pochowany na miejscowym cmentarzu. Natalia spoczywa na cmentarzu w Lublinie przy ul. Lipowej. Małżonkowie mieli trzech synów, którzy zginęli z rąk trzech różnych wrogów Polski. Wacław walczył w walkach z Ukraińcami w 1918r. Bronisław poległ w wojnie polsko-bolszewickiej. Józef, oficer zawodowy, poległ w czasie powstania warszawskiego w 1944r.
9. Aleksander (1874-1946) ostatni właściciel Ostrowa. W 1895 r. żeni się z Marianną Madyjewską z Łysobyk. Małżonkowie mieli dwoje dzieci, syna i córkę, które zmarły w wieku ok. 30 lat na gruźlicę. Potem zmarła żona, a w 1946 r. w Lublinie oddał ostatnie tchnienie Aleksander. Cała rodzina pochowana jest na cmentarzu przy ul. Lipowej w Lublinie. Aleksandrowi i jego rodzinie poświęcę następny post.
10. Edward (1876-1950) ukończył gimnazjum męskie w Lublinie, potem studiował teologię w Cesarskiej Rzymskokatolickiej Akademii Duchownej w Petersburgu. W 1903 r. uzyskał tytuł magistra teologii i wrócił w rodzinne strony. Był m.in. wikariuszem w Kurowie i Markuszowie, potem kanonikiem i administratorem Katedry Lubelskiej. Prawdopodobnie udzielił sakramentu małżeństwa Bolesławowi Bierutowi.
11. Najmłodszym dzieckiem w rodzinie Tomasza był Tomasz (1879-1938). Ożenił się z Lucyną Estrajch. Małżonkowie mieli majątek w Gawłówce (od 1942 r. majątek ten nazywano Wilhelmówka). Zmarł przed wybuchem II wojny światowej. Jego ciało spoczęło na cmentarzu w Rudnie. Tomasz z małżonką doczekali córki Alicji i syna Andrzeja. Córka wyszła za mąż za lekarza Walewskiego. Oboje poznali się w szpitalu: ona była pacjentką, on lekarzem. Była to miłość od pierwszego wejrzenia. Po wojnie zamieszkali w Kłodzku, a potem w Opolu śląskim gdzie Walewski pracował w szpitalu garnizonowym. Syn Tomasza – Andrzej – przed wojną ukończył gimnazjum, na dalszą naukę otrzymał stypendium i edukację kontynuował we Francji, uzyskując w 1939 r. maturę. Wybuch wojny uniemożliwił dalszą edukację. Po wojnie ukończył szkołę lotniczą i przydzielony został do Pułku Lotniczego w Babich Dołach k. Gdańska. Po wypadku przechodził rekonwalescencję w Szklarskiej Porębie, gdzie poznał Mariannę Ziemnich. Z tego związku narodził się syn Jacek, który od kilku lat organizuje zjazdy rodziny Jankowskich rozsianej po Polsce i świecie.
Tomasz Jankowski, nestor rodu, po śmierci pierwszej żony Joanny z d. Ciołek, która spoczywa na cmentarzu w Rudnie, ożenił się ponownie z Karoliną Rygier. Jak głosi przekaz rodzinny, była to bardzo ładna kobieta. Tomasz był jej trzecim mężem. Tomasz zmarł w 1909 r. i spoczywa na cmentarzu w Rudnie. Jego grób został zniszczony w latach 80-tych, za sprawą ówczesnego proboszcza.
Kolejny post – część druga będzie poświęcony Aleksandrowi Jankowskiemu, ostatniemu właścicielowi Ostrowa.
Poniżej zdjęcie ukazujące budynek zabudowań dworskich w Ostrowie. Rodzina nie wie, czy to jest dworek, czy też czworaki. Moim zdaniem, jest to zapewne dworek. Widać: fragment gazonu (ozdobnego trawnika w kształcie koła z kwiatami), podjazd do dworku, werandy oszklone.
Druga fotografia pokazuje usytuowanie zabudowań dworskich w Ostrowie.